Email Bản in

Chiến lược dự phòng thế kỷ 21

 

Thực phẩm chức năng tuy mới ra đời nhưng đã được sử dụng ngày càng rộng rãi vì nó có tác dụng tăng cường sức khỏe, phòng ngừa bệnh tật. Đối tượng sử dụng là cả người khỏe và người ốm, còn thuốc chỉ nhằm vào người bệnh.
 
Sự ra đời của thực phẩm chức năng
 
Trong những thập niên cuối thế kỷ 20 và đầu thế kỷ 21, đất nước phát triển với sự gia tăng công nghiệp hóa, đô thị hóa liên tục và mở rộng khắp, đời sống người dân ngày càng nâng cao, xã hội ngày càng đổi mới. Bên cạnh những ưu điểm lớn lao của sự phát triển thì mặt trái của nó làm xuất hiện 4 thay đổi to lớn trong đời sống xã hội đó là: 1) Lối sống,  sinh hoạt thay đổi, 2) Lối làm việc thay đổi, 3) Tiêu dùng thực phẩm tự nhiên thay dần bằng thực phẩm chế biến, 4) Môi trường ô nhiễm, trong đó có môi trường thực phẩm.Từ những thay đổi đó dẫn tới con người ít vận động hơn, bị ô nhiễm các yếu tố vi lượng, nhiều stress thần kinh, thực phẩm thiếu hụt các chất sinh học, vitamin và khoáng chất, khẩu phần ăn gia tăng thêm chất béo, bơ, sữa, trứng, ít chất xơ và thực vật hơn. Từ đó làm cho các bệnh mạn tính không lây gia tăng như đái tháo đường, tăng huyết áp, xơ vữa động mạch, bệnh xương khớp, thần kinh, nội tiết, ngoài da, ung thư...
 
Và  cũng may thay, từ thập niên cuối thế kỷ trước và đầu thế kỷ này, một dòng thực phẩm mới được khẳng định giá trị, bổ sung vào cách tiêu dùng thực phẩm của con người, đó là thực phẩm chức năng (TPCN).
 
Tùy theo từng quốc gia khác nhau, thực phẩm chức năng có nhiều cách gọi khác nhau ở các nước khác nhau như: thực hiện bổ sung, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, sản phẩm dinh dưỡng y học, thực phẩm - thuốc... Dù tên gọi khác nhau nhưng định nghĩa gần như đã thống nhất là: Thực phẩm chức năng (TPCN) là những thực phẩm (hoặc sản phẩm) dùng để hỗ trợ (phục hồi, tăng cường, duy trì) chức năng của các bộ phận trong cơ thể, có tác dụng hoặc không có tác dụng dinh dưỡng, tạo cho tình trạng  cơ thể thoải mái, tăng sức đề kháng và giảm nguy cơ bệnh tật.
 
Thực phẩm chức năng là khoảng giao thoa giữa thực phẩm và thuốc, có nguồn gốc từ cây cỏ và động vật tự nhiên, khác cơ bản với thuốc ở chỗ nhà sản xuất công bố trên nhãn. Nếu sản phẩm được sản xuất theo luật thực phẩm, tiêu chuẩn thực phẩm thì nhà sản xuất công bố trên nhãn là TPCN, còn sản xuất theo luật dược, tiêu chuẩn dược thì công bố là thuốc. Hàm lượng hoạt chất trong TPCN không quá cao như thuốc và các sản phẩm thực phẩm chức năng được bán ở tất cả các kênh thương mại, trong khi đó thuốc chỉ được bán ở các hiệu thuốc, nhà thuốc và theo đơn của bác sĩ. TPCN có tác dụng lan tỏa, hiệu quả tỏa lan và không có tác dụng âm tính. Với thuốc, chỉ có tác dụng điều trị chứng bệnh và hay có tác dụng âm tính, tác dụng phụ và biến chứng.
 
TPCN được sử dụng như thế nào?
 
TPCN tuy mới ra đời nhưng nó đã được con người sử dụng ngày càng rộng rãi vì TPCN có đối tượng là cả người khỏe và người ốm, còn thuốc chỉ nhằm vào người ốm. Trung bình mỗi năm, một người dân Nhật Bản đã dùng tới 125 USD, một người Mỹ: 67,9 USD và một người Châu Âu: 51,2 USD.
 
Thi trường TPCN là thị trường tăng trưởng nhanh nhất. Đối với nhiều quốc gia tăng hơn 10% mỗi năm. Nhật Bản, theo báo cáo của Kzuo Sueki, năm 2006, các sản phẩm FOSHU đạt doanh thu 5,5 tỷ USD, các sản phẩm dinh dưỡng đạt 12,5 tỷ USD. Tại Mỹ, theo báo cáo của Byron Johnson, năm 2006, chỉ tính 20 loại sản phẩm từ thảo dược đã đạt 249.425.500 USD (mới tính ở kênh phân phối FDA), các nguyên liệu để sản xuất TPCN đã đạt 386.000.000 USD. Châu Âu, năm 2007, đã đạt 15 tỷ USD về TPCN,  tăng bình quân 16%/năm. Toàn thế giới, năm 2007 đã đạt 70 tỷ USD về TPCN, ước tính năm 2010 sẽ đạt 187 tỷ USD.
 
Ở Việt Nam, năm 2000 mới chỉ có hơn chục sản phẩm TPCN nhập khẩu, đến nay đã có hơn 1000 công ty, tổ chức, cơ sở sản xuất kinh doanh TPCN với trên 1700 sản phẩm. Năm 2005-2006, TPCN sản xuất trong nước chỉ chiếm 33%, đến năm 2008 đã chiếm 66%. Chỉ tính riêng kênh bán hàng đa cấp, đã có hơn 40 công ty với trên 700.000 nhà phân phối, đem lại doanh thu hơn 2000 tỷ đồng, đóng thuế hơn 600 tỷ đồng cho Nhà Nước. Trên thế giới hiện nay có hơn 6000 công ty lớn và hàng chục ngàn công ty nhỏ với 200.000.000 người tham gia ở 125 quốc gia, kinh doanh đa cấp 25.000 mặt hàng, đem lại mỗi năm hàng trăm tỷ USD nói chung, trong đó đa phần là TPCN.
 
Tại sao TPCN lại phát triển nhanh và mạnh?
 
Lý do cơ bản nhất là về mặt sức khỏe của nó. TPCN có tác dụng chống lão hóa, kéo dài tuổi thọ; tạo sức khỏe sung mãn, tăng sức đề kháng, giảm nguy cơ bệnh tật, hỗ trợ điều trị bệnh tật, hỗ trợ làm đẹp cho con người và hỗ trợ phát triển kinh tế, xã hội, xóa đói giảm nghèo.
 
Trong xã hội phát triển, con người ngày càng nhận thức đầy đủ hơn về giá trị của sức khỏe. Sức khỏe là tài sản quý giá nhất của mỗi con người và của toàn xã hội, là động lực cho phát triển xã hội. "Sức khỏe nhân sinh, tạo phúc xã hội". Việc chăm sóc, bảo vệ sức khỏe có ý nghĩa nhất, có tính kinh tế nhất là thực hiện ngay từ khi còn đang khỏe. Trong Nội Kinh Hoàng Đế thời Xuân Thu Chiến Quốc đã dạy "Thánh nhân không trị bệnh đã rồi mà trị bệnh chưa đến, không trị cái loạn đã đến mà trị cái loạn chưa đến". Đó cũng là quan điểm dự phòng trong y học ngày nay. Một công cụ dự phòng sức khỏe cho mỗi con người có hiệu quả hiện nay đó là TPCN. TPCN là một yếu tố góp thành thế chân kiềng để tạo dựng sức khỏe sung mãn, đó là: chế độ ăn và TPCN cùng với luyện tập thân thể và giải tỏa căng thẳng.
 
Làm sao để quản lý TPCN?
 
TPCN thực sự đã góp phần giúp cho tình trạng sức khỏe của người bệnh được cải thiện, sức khỏe của cộng đồng được nâng cao, góp phần chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngày càng tốt hơn. Song, việc quản lý nó cần phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật. Tất cả các cơ sở sản xuất TPCN ở Việt Nam muốn sản xuất TPCN thì cơ sở đó phải được Cục ATVSTP chứng nhận đủ điều kiện về cơ sở, trang thiết bị và con người để sản xuất kinh doanh TPCN. Khi các sản phẩm làm ra, muốn lưu hành, dù sản phẩm nhập khẩu của một nước đang cho phép lưu hành ở chính quốc gia đó, cũng phải công bố tiêu chuẩn sản phẩm tại Cục ATVSTP. Tại đây với trách nhiệm là cơ quan quản lý ATTP cao nhất, có nhiệm vụ xác định tính chất lượng, tính hiệu quả và tính an toàn của sản phẩm thông qua các phương pháp khác nhau. Sản phẩm TPCN chỉ được lưu hành khi có giấy chứng nhận tiêu chuẩn sản phẩm và muốn được quảng cáo ở một phương tiện nào đó cũng phải có giấy chứng nhận cho phép quảng cáo của Cục ATVSTP.
 
Song hiện nay, vẫn còn những hạn chế và vi phạm trong lĩnh vực quản lý và sử dụng TPCN. Cái hạn chế phổ biến nhất và ảnh hưởng nhất là nhận thức về TPCN chưa đầy đủ, kể cả người quản lý và người tiêu dùng. Một hệ lụy ai cũng thấy đó là: Nếu "người quản lý thông minh thì sẽ có những người tiêu dùng thông thái". Mặt khác, một số người kinh doanh, vì lợi nhuận đã cố tình vi phạm trong quảng bá về TPCN, thổi phồng tác dụng của nó như là thần dược, làm ảnh hưởng tới cả ngành TPCN ở nước ta.
 
Để cho TPCN phát triển theo xu thế phát triển của thế giới, cần phải tăng cường công tác tuyên truyền giáo dục để tất cả "hiểu đúng - làm đúng - dùng đúng" TPCN, tăng cường xây dựng và ban hành các quy định pháp luật phù hợp với hội nhập quốc tế, tăng cường công tác kiểm tra, thanh tra và cũng cần có chính sách khuyến khích phát triển TPCN để mỗi người dân có cơ hội được dùng sản phẩm TPCN cho việc bảo vệ, nâng cao sức khỏe của mình.
 
Hiệp hội TPCN là một tổ chức xã hội nghề nghiệp, có nhiệm vụ thúc đẩy phát triển TPCN ở Việt Nam; tăng cường giáo dục tuyên truyền để toàn xã hội "Hiểu đúng - làm đúng - dùng đúng" TPCN; là trung tâm kết nối giữa quản lý - nghiên cứu - sản xuất kinh doanh và tiêu dùng TPCN; là người bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của tổ chức cá  nhân sản xuất kinh doanh, nghiên cứu và tiêu dùng TPCN. Hiệp hội đã thành lập Viện nghiên cứu TPCN, các trung tâm giáo dục truyền thông,Trung tâm khoa học và phát triển công nghệ, Trung tâm tư vấn và phát triển TPCN, Trung tâm kiểm nghiệm và Bộ môn đào tạo TPCN ở Trường Cao đẳng dược Phú Thọ. Hoạt động của Hiệp hội ngày càng thu hút được các doanh nghiệp trong nước và quốc tế, các nhà quản lý và người tiêu dùng. Hiện nay Hiệp hội TPCN Việt Nam đã là thành viên của Hiệp hội TPCN ASEAN và Quốc tế.
 
TPCN thực sự đã góp phần giúp cho tình trạng sức khỏe của người bệnh được cải thiện, sức khỏe của cộng đồng được nâng cao, gióp phần chăm sóc và bảo vệ sức khỏe cộng đồng ngày càng tốt hơn. Song, việc quản lý nó cần phải tuân thủ theo các quy định của pháp luật.
 
PGS.TS.Trần Đáng
(sức khỏe và đời sống - Số 76 tháng 4/2010).
Các tin khác

Cần phải có tất cả thông tin.

Người gởi
Người nhận